Klasik okeyin tarihçesi, sayı ve renkleri gruplama fikrinin kartlardan taşlara, ev masalarından kahvehanelere ve çevrimiçi oyunlara uzanan hikâyesidir. Bu geçmişte Rummy, yani Remi ailesi ve Ephraim Hertzano'nun geliştirdiği Rummikub önemli yer tutar. Türkiye'de düz okey adıyla da oynanan klasik oyunun kendine özgü kimliğini ise gösterge, değişken okey taşı, sahte okey ve elde tamamlanan perler oluşturur.
Çin oyunları, domino ve Mahjong bağlantısı
Okeyin kökeni anlatılırken Çin'in eski taş oyunları, domino ve Mahjong sık sık birlikte anılır. Elde parçalar biriktirmek, eşler veya gruplar oluşturmak bu oyunları karşılaştırmayı anlamlı kılar. Fakat aynı malzemenin kullanılması, hepsinin tek bir oyunun değişmeden günümüze ulaşmış biçimleri olduğu anlamına gelmez.
Mahjong'un bilinen gelişimi 19. yüzyıl Çin'ine uzanır. British Museum'un Çin sergisi de oyunun ortaya çıkışını 1800'lere yerleştirir; koleksiyonundaki kemik, ahşap ve bambu takım bu döneme tarihlenir. Dolayısıyla Mahjong'u 13. yüzyılda veya Ming döneminde bugünkü biçimiyle oynanan okeyin doğrudan başlangıcı olarak anlatmak doğru olmaz. Çin'deki daha eski oyun gelenekleri ile Mahjong'un kendi tarihi ayrı değerlendirilmelidir.
Remi mantığı taşlara nasıl taşındı?
Remi ailesinde amaç, kartları aynı değerden gruplar veya ardışık diziler halinde bir araya getirmektir. Okeyde de kırmızı 4–5–6 serisi ya da farklı renklerde üç tane 9 benzer bir gruplama mantığını gösterir. Bu nedenle okeyin oyun yapısını anlamada Remi bağlantısı, yalnızca domino taşlarına olan görünüş benzerliğinden daha açıklayıcıdır.
Kart yerine taş kullanmak, oyuncuya gruplarını ıstaka üzerinde yan yana görme ve yeniden düzenleme olanağı verir. Rummikub bu fikri, masaya açılmış dizilerin de yeniden birleştirilebildiği bir oyun olarak geliştirdi. Türk usulü klasik okeyde ise perler bitişe kadar elde tutulur; masadaki dizileri yeniden kurma aşaması bulunmaz.
Ephraim Hertzano ve Rummikub'un doğuşu
Rummikub'un geliştiricisi, 1913'te Romanya'da doğan Ephraim Hertzano'dur. Oyuncak tasarımından önce diş fırçası, plastik eşya ve kozmetik ticaretiyle uğraşıyordu. Markanın anlattığı doğuş hikâyesine göre Romanya'da kart oyunlarına getirilen yasaklar, kartların yerini küçük taşların alabileceği fikrini doğurdu. Hertzano, İsrail'e yerleştikten sonra Bat Yam'daki evinin bahçesinde ailesiyle birlikte oyunu geliştirmeyi sürdürdü. İlk takımlar elde hazırlanıp yerel müşterilere satılıyordu.
İlk fikir ve göç tarihleri konusunda anlatımlar farklılaşır. Spiel des Jahres'in tarihçesi Hertzano'nun ilk fikri 1930'lara dayandırdığını aktarır ve göç için 1951 yılını verir; Rummikub'un marka anlatısı ise oyunun oluşumunu 1950'lerle ilişkilendirir. Bu yüzden “1930'larda bugünkü Türk okeyi icat edildi” demek yerine, Hertzano'nun Rummikub'u 20. yüzyıl ortasında geliştirdiğini söylemek daha isabetlidir.
1970'ler ve 1980: Bir aile oyunundan uluslararası başarıya
Rummikub 1974'te Nürnberg Oyuncak Fuarı'nda tanıtıldı. Hertzano ailesinin üretici şirketi Lemada 1975'te kuruldu. Böylece evde hazırlanan takımların hikâyesi, üretim ve uluslararası dağıtımla büyüyen bir masa oyunu markasına dönüştü.
Markanın tarihçesine göre Rummikub, 1977'de ABD'nin en çok satan aile oyunu oldu. 1980'de Almanya'daki Spiel des Jahres, yani Yılın Oyunu ödülünü kazandı. Bu tarihler taşlı Remi biçiminin dünyadaki yayılışını gösteren belirgin dönüm noktalarıdır; Türk okeyinin Türkiye'ye ilk geliş tarihi olarak okunmamalıdır.
Türkiye'ye gelişi ve kahvehane kültürü
Okeyin Türkiye'ye Almanya'da çalışan Türk işçiler aracılığıyla geldiği sık anlatılan bir hikâyedir. Ancak bu aktarımı kesin olarak 1960'lara bağlayan bir ilk kayıt bulunmadığından, tek ve kanıtlanmış geliş yolu gibi sunmak güçtür. Oyunun adının belirli bir markadan veya joker üzerindeki yazıdan geldiği iddiasının da kesinleşmiş bir açıklaması yoktur.
Türkiye'de okeyin tanıdık ortamı kahvehane, ev ve arkadaş masasıdır. Taş karıştırma, dağıtma, göstergeyi açma ve bir sonraki eli bekleme oyunun sosyal ritmini oluşturur. Kurallar çoğu zaman masada gösterilerek öğrenilir: yeni oyuncu yalnızca nasıl per kurulacağını değil, sıra düzenini, taş takibini ve masanın puan anlaşmasını da öğrenir. Aynı oyunun farklı çevrelerde küçük masa alışkanlıklarıyla yaşaması bu deneyimin bir parçasıdır.
Türk usulü klasik okeyi ayıran özellikler
Takımdaki dört rengin 1–13 sayıları ikişer kez bulunur; iki sahte okeyle birlikte toplam 106 taş eder. Gösterge, o el hangi normal taşın okey olacağını belirler. Böylece joker görevi her elde farklı bir renk ve sayıya geçebilir. Oyuncular 14 taşlık ellerini tamamlamaya çalışır; başlayan oyuncu ilk atışını yapabilmek için 15 taş alır.
Bu yapı, masaya per açılan Rummikub'dan ve açılış barajı bulunan 101'den ayrılır. Yedi çift toplamak veya hazır eli koruyup okeyle bitiş beklemek de klasik masanın kararları arasındadır. Ayrıntıları klasik okey nasıl oynanır ve çifte gitmek nedir rehberlerinde bulabilirsin.
Kahvehaneden bilgisayara ve telefona
Çevrimiçi masalar, aynı fiziksel mekânda bulunmadan okey oynama olanağı getirdi. Sosyal ve mobil oyunların 2010'lardaki gelişiminde Okey Plus gibi yapımlar da yer aldı. Peak Games'in okey ve kart oyunları stüdyosu için 2017'de duyurulan Zynga anlaşması, bu dijital dönemin somut ticari dönüm noktalarından biridir.
Bugün tarayıcıdan oyun açıp arkadaşını masaya davet etmek mümkün. Taşların ekrana taşınmasıyla dağıtım ve hesaplama kolaylaşsa da hangi peri koruyacağına, hangi taşı atacağına ve ne zaman biteceğine yine oyuncu karar verir. Bu geleneğin bugünkü biçimini denemek için ücretsiz klasik okey oyna veya arkadaşların için oda kur. Yüzbirin farklı gelişimini de 101 okeyin tarihçesinde okuyabilirsin.